"اسه‌ن": عره‌بجه "سلام" ايله "مرحبا" و فارسجا "درود"ون توركجه‌سي

مئهران باهارلي

سلام´ين كؤكه‌ني: سلام كليمه‌سينين كؤكه‌ني سئميتيك (سامي) "ش.ل.م." كليمه‌سيدير. بو كؤك بايري (باستان) سامي ديلله‌رينده باريش آنلاميندادير. سومئرجه‌ده وار اولان "سيليم" كليمه‌سي ده بو كؤكه‌نله ايلگيلي اولوپ، سامي ديلله‌رينده‌ن آككادجادان آلينتيدير. آككادجادا آنلامي ساغلام و ساغليقلي اولان "سيليم"، ايلك كز سومئرجه‌ده سلام و سلام وئرمه‌ك آنلاملاريندا ايشله‌ديلميشدير. كنعان بوته‌مينده (دينينده) ده "شاليم"، اخشام قارانليغي تانريسينين آدي ايدي.

اسه‌ن= سلام، مرحه‌با، درود: سلام قارشيليغيندا توركجه‌ده گئچميشده و گونوموزده "القيش"، "ياخشيلار" (آلتايجادا جاكشيلار؛ جاكشيلاش=سلام، جاكشيلاشماق=سلاملاشماق) كيمي چئشيتلي كليمه‌له‌ر قوللانيلميشدير. آنجاق بونلارين ان اوزون سوره ايشله‌ك اولاني و ان يايقيني "اسه‌ن" كليمه‌سيدير. گنه‌ل آنلامدا سلام قارشيليغي اولان "اسه‌ن" دئگيسينين ديشيندا، توركجه‌ده  گونون چئشيتلي بؤلومله‌رينه اويقون آلقيش و تحيييه‌له‌ر ده واردير. اؤرنه‌يين: گون آيدين، اييي آخشاملار، ياخشي گئجه‌له‌ر، ...

سلام آنلامي داشييان "اسه‌ن" دئگيسي و تؤره‌وله‌ري بوتون اسكي و اورتا توركجه متينله‌رينده گئچمه‌كده‌دير. بو كؤكه‌نده‌ن "اسه‌نله‌مه‌ك" (سلاملاماق-ديوان لغات الترك)، "اسه‌نليك" (سلام- قاراخانلي توركجه‌سي)، "اسه‌نله‌مه‌ك" (سلام وئرمه‌ك)، "اسه‌نله‌شمه‌ك" (سلاملاشماق)، "اسه‌ن اولسون" (سلام اولسون، عليك السلام، سلام عليك)، "اسه‌نگي" (كئيف احوال، احوالپرسي)، "اسه‌نگيله‌مه‌ك" (كئيف احوال ائيله‌مه‌ك، احوال پرسي كردن) آنلاملاريندادير.

اسكي توركول (توركيك) ديلله‌رده‌ن چاغاتايجادا بو دئگي "ائسه‌ن" و چاغداش توركول ديلله‌رده‌ن قازاقجا و قيرقيزجادا "ايسه‌ن" اولاراق گئچه‌ر. قوزئي دوغو توركول-توركيك ديلله‌رينده‌ن اولان آلتايجادا دا سلام آنلاميندا اولان "ازه‌ن" دئگيسي واردير: ازه‌ن (اسه‌ن، سلام)، ازه‌نده‌ش (سلام)، ازه‌نده‌شمه‌ك (سلاملاشماق)، ازه‌نده‌شديرمه‌ك (سلاملاشديرماق)، ازه‌ن بولزين (اسه‌ن اولسون، خوداحافيظ، گوله گوله)، ازه‌نديك (اسه‌نليك، ساغليق). خاقاسجا و لهجه‌له‌رينده (ساقاي، قويبال، قاچا، ...) اسه‌ن دئگيسي "ايزه‌ن"، "ائزه‌ن" و "ازه‌ن" بيچيمله‌رينده‌دير: ايزه‌ن (سلام)، ايزه‌ن پئرمه‌ك (اسه‌ن وئرمه‌ك، سلام وئرمه‌ك)، ايزه‌ننه‌مه‌ك (اسه‌نله‌مه‌ك، سلام وئرمه‌ك)، ايزه‌ننه‌شمه‌ك (اسه‌نله‌شمه‌ك، سلاملاشماق)، ازه‌نده (گله جه ك گؤروشه‌دك، گله‌جه‌ك ايله دك)....

ايلكين آنلام: ساغ، ساغلام: "اسه‌ن" دئگيسينين ايلكين آنلامي ساغ، ساغلام، ساغليقلي، ساغيت، سلامه‌ت، بلادان قورونموش، عافييه‌ت، گووه‌نده اولان.... دير (ديوان لغات الترك، قوتادغو بيليگ، كتاب ادراك لسان الاتراك ابوحيان، كتاب مجموع ترجمان تركي و عجمي و و مغولي، كتاب دده قورقوت، لهجه عثماني، قاموس تركي، قصص الانبياء ربغوزي، لغت جغتاي و عثماني شيخ سليمان افندي، ....). اؤرنه‌يين: سيز اؤز اولوشونوزقا اسه‌ن اؤتگه‌يسيز (سيز اؤز اولوسونوزدان اسه‌ن اؤته‌رسينيز-گئچه‌رسينيز)، ايراقداكي كيشي اسه‌ن يانماز (ايراقداكي-اوزقداكي كيشي اسه‌ن قاييتماز)، اسه‌ن مي سه‌ن؟ (اسه ن ميسين؟)، اسه‌ن ائنچ تيريلگيل (اسه‌ن و دينج ديريلگيل-ياشا)، اسه‌ن بول (اسه‌ن اول، قوتادقوبيليك).

عئيني اولامدا (كاتئقوريده) بو دئگي و بيله‌شيكله‌ر ده واردير: "اسه‌ليك" (ساغ، ساليم، سلامه‌ت-كيتاب ادراك لسان الاتراك)، "اسه‌نليك" (ساغليق؛ خئيير دوعا-عوثمانلي، كتاب بلغات المشتاق في الغات الاتراك و القفجاق، التحف الزكيه في الغات التركيه،كتاب ادراك لسان الاتراك ابوحيان، قصص الانبياء ربغوزي، ... ؛"اسه‌نليك تيله‌سه": اسه‌نليك ديله‌سه)، ، "اسه‌ن توكه‌ل" (ساغلام و بوتؤو)، "اسه‌نين" ساغليقلا (اسه‌نين بارداماز، اسه‌نين كلته‌مه‌ز: اسه‌نليكله وارديق، اسه‌نليكله گلديك)، "ساغ وارسا، اسه‌ن گلسه" (كتاب دده قورقوت)، "اسه‌نگي" (ساغليغين قورونماسي، گووه‌نجه، گووه‌نليك. قاماق تنگري يئرينگه اسه‌نگيسين بئردي: هامي تانريلارا اسه‌نگيسيني-اؤز گووه‌نليييني وئردي)، "اسه‌نگي" (اسه‌نله‌مه‌ك)، "اسه‌نگي-اؤگرونچو" (گووه‌نليك و نئشه)، "اسه‌نگي بيتيگ" (گووه‌نجه مكتوبو، امانه‌تنامه)، "اسه‌نگيليك" (اسه‌نگيليك-ائنچگيليك: اسه‌نليك-دينجليك)، ....

اسه‌ن كليمه‌سي بوگون ده بير سيرا لهجه‌له‌رده ايلكين ساغلام و ساغليقلي آنلاملاريندا ايشله‌ديلير. اؤرنه‌يين رومئلي´ده: اوردولار سويون ايليدي، قاوم-و قارداش جومله گلدي؛ اسه‌ن قالسين قاوم-و قارداش، آللاه سانا سوندوم اليم

خوداحافيظ آنلاميندا: اسه‌ن دئگيسي، اسكيله‌رده آيريليركه‌ن سؤيله‌نه‌ن وئداعلاشما آليقيشي، امانه‌تده قالما ديله‌يي، تانرييا تاپشيرما و فارسجا خوداحافيظ تركيبينين قارشيليغي اولاراق دا ايشله‌ديلميشدير. اسه‌نله‌شمه‌ك´ين وئداعلاشماق آنلاميندا قوللانيلماسي داها چوخ رومئلي´ده يايقين ايدي. توران و يا توركوستاندا ايسه بو آماج اوچون "خوشلاشماق" ايشله‌ديلميشدير: "اسه‌نله‌شمه‌ك" (اسه‌نليك ديله‌مه‌ك، وئداعلاشماق، وئداع ائتمه‌ك-كتاب مجموع ترجمان تركي و عجمي و و مغولي)، "اسه‌نله‌مه‌ك" (وئداع ائتمه‌ك، وئداعلاشماق، وداع كردن، خداحافظي كردن -كتاب ادراك لسان الاتراك، لهجه عثماني، عوثمانلي-رومئلي)، "اسه‌نله‌شمه‌ك" (وئداعلاشماق، عوثمانلي-رومئلي؛ خداحافظي). خاقاني توركجه سينده‌ن: اسه‌نله‌شدي اركه ييگيتليك تيلي (ايييتليك ديلي ارله اسه‌نله‌شدي= گنجليك ديلي كيشيده‌ن وئداعلاشدي)، "اسه‌ن قال" (خوشجا قال).

           

موغولجادا: اسه‌ن دئگيسي ايلكين آنلاملاريندا موغولجادا دا واردير: "اسه‌ن" (ساغليقلي، ساغليغي اييي، سسسيزليك، راحات، دينجليك، حوضور؛ "اسه‌نليك"، "اسه‌نيمه‌ك" (ساغليق و يا گوجونو يئينده‌ن قازانماق، اسه‌نليييه قاويشماق، ايييله‌شمه‌ك، دوغرولماق). موغول لهجه‌له‌رينده "ازه‌ن" بيچيمي و بورادان "ازه‌نده‌شمه‌ك"، "ازه‌نده‌شديرمه‌ك"، "ازه‌نديك"، "ازه‌نده‌ر"... تؤره‌وله‌ري اورتايا چيخميشدير.

اسنه‌مه‌ك و اسيكمه‌ك فئعلله‌ري: فارسجاسي خميازه كشيدن اولان "اسنه‌مه‌ك" فئعلي ده عئيني كؤكه‌نده‌ندير. اسنه‌مه‌ك ائيله‌مينده آغيزي آچاراق انگ، چنه و اوز قاسلاريني گرمه‌كله يورقونلوغو گيدره‌مه‌ك، ساغليق و گوجونو يئنيده‌ن قازانماق آنلاملاري ساخليدير. اينسان اسنه‌ديكده‌ن سونرا داها ديري اولوپ، اؤزونو داها ساغليقلي حيسس ائده‌ر. "اسنه‌مه‌ك" فئعلي اسه‌ن كؤكو + -ه سون اكينده‌ن ياپيلميشدير (اسه‌ن-اسه‌نه‌مه‌ك-اسنه‌مه‌ك). –ه سون اكي آددان فئعل ياپان چوخ اسكي توركجه بير اكدير (بوش-بوشاماق، قان-قاناماق، اويون- اويناماق، ديل-ديله‌مه‌ك، اوت-اوتاماق، آد-آداماق، بنيز-بنزه‌مه‌ك، ياش-ياشاماق، اوغور-اوغراماق، اوز-اوزاماق،  .... ). "اسيكمه‌ك" فئعلي ايسه آزه‌ربايجان رئسپوبليكاسينين گده‌به‌ي بؤلگه‌سينده ايشله‌نه‌ن بير كليمه‌دير و آنلامي ديرچه‌لمه‌ك، اته قانا گلمه‌ك و ساغلام شيشمانلاشماقدير.

يئرگه (جوغرافي) آدلاردا: اسه‌ن دئگيسي گونئي آزه‌ربايجاندا بير سيرا تورك يئرگه آدلارين ياپيميندا دا، اؤرنه‌يين "اسه‌ن اووا ياسي كن" (حسن آباد ياسوكند-بوگون كوردوستان اوستانيندا) شهه‌رينين آديندا ايشله‌ديلميشدير.. آزه‌ربايجان، ايران و توركييه‌ده اسكيده‌ن بير چوخ يئر آديندا اولان "اسه‌ن" كليمه‌سي بنزه‌دييي اوچون داها سونرالار عره‌بجه "حسن" ايله ده‌ييشديريلميشدير. بونلار شئعيرده ده بو بنزه‌رليكله‌رينده‌ن دولايي اوياق اولاراق ايشله‌ديلميش: "گليبه‌ن سيواس´ا اول اوزون حسه‌ن؛ ظولوم قيلميش، قالا مي آندا اسه‌ن؟" (انوه‌ري)؛ يا دا "اولو ائولادينين آدي حسه‌ن´دير؛ موحيببي آل اولان اوددان اسه‌ن´دير" (فضاييل). بوگون همه‌دان اوستانيندا يئرله‌شه‌ن ازندريان شهه‌رينين آدي دا لهجه‌له‌رده "اسه‌نله‌ر"ين سؤيله‌نيش بيچيمي اولان "ازه‌نده‌ر" كؤكه‌نده‌ندير.

فارسجا آسان كليمه‌سي: توركجه "اسه‌ن" كليمه‌سي ايله فارسجا "آسان" كليمه‌سي آراسيندا بللي ياپيسال و آنلامسال بنزه‌رليكله‌ر و قيسيتلي اؤرتوشمه‌له‌ر وار اولسا دا، بونلار عئيني و يا كؤكده‌ش كليمه‌له‌ر دئييلديرله‌ر.

Bottom of Form

اؤنه‌ري: توركجه "اسه‌ن" كليمه‌سي و تؤره‌وله‌ري (اسه‌نله‌ر، اسه‌ن اولسون، اسه‌نليك)، فارسجا درود و عره‌بجه سلام ايله مرحبا قارشيليغيدير. سلام قاورامي ديلده ان چوخ ايشله‌رلييي اولان قاوراملاردان بيريدير. بوندان دولايي، اونون يئرينه توركجه "اسه‌ن" كليمه‌سيني ايشله‌ده‌ره‌ك توركجه‌له‌شديريلمه‌سي، ديليميزه و تورك خالقينين گونلوك ياشامينا توركجه بير هاوا وئرمه‌كده سون كرته اؤنه‌ملي و يارارلي بير آدديم اولابيله‌ر.

فارسجا –توركجه قيسا سؤزلوك:

سلام: اسه‌ن، اسه‌نليك، اسه‌نله‌ر، اسه‌نله‌ش

درود: اسه‌ن، اسه‌نله‌ر، اسه‌نليك، اسه‌نله‌ش

سلام عليكم: اسه‌ن اولسون

عليكم السلام: اسه‌ن اولسون  

سلام دادن: اسه‌نله‌مه‌ك

درود فرستادن: اسه‌نله‌مه‌ك

سلام كردن: اسه‌نله‌مه‌ك       

سلام دادن به همديگر: اسه‌نله‌شمه‌ك

آرزوي سلامتي كردن: اسه‌نله‌مه‌ك

احوال پرسي: اسه‌نگي        

احوالپرسي كردن: اسه‌نگيله‌مه‌ك، اسه‌نگيله‌شمه‌ك

سلامت: اسه‌نليك، ساغليق

صحت: ساغليق، اسه‌نليك     

سالم: ساغلام، اسه‌ن  

تندرست: ساغلام، اسه‌ن

صحيح و سالم: اسه‌ن توكه‌ل

به سلامتي: اسه‌نين

خير پيش: اسه‌ن قال

فعلا (تا ديدار آينده): اسه‌نده

توركجه-فارسجا قيسا سؤزلوك

اسنه‌مه‌ك: خميازه كشيدن

اسه‌ن اولسون: سلام عليكم، عليك السلام

اسه‌ن توكه‌ل: صحيح و سالم

اسه‌ن قال: به سلامت، خير پيش

اسه‌ن وئرمه‌ك: سلام دادن

اسه‌ن: سلام، درود، مرحبا، سالم، تندرست

اسه‌نده: فعلا، تا ديدار بعدي، خداحافظ

اسه‌نگي: احوالپرسي

اسه‌نگيله‌شمه‌ك: احوالپرسي كردن از همديگر

اسه‌نگيله‌مه‌ك: احوالپرسي كردن

اسه‌نله‌ر: سلام، درود، سلامها، دوردها

اسه‌نله‌ش: سلام، درود، مرحبا

اسه‌نله‌شمه‌ك: سلام دادن به همديگر

اسه‌نله‌مه‌ك: سلام دادن، سلام كردن، درود فرستادن

اسه‌نليك: سلام، درود، سلامتي

اسه‌نين: به سلامتي

اسيكمه‌ك: فربه شدن

ساغلام: سالم، تندرست

Sozumuz, a window opening to the life/culture of the turkish nation of iran/south azerbaijan:
http://sozumuz.blogspot.com/
http://sozumuz-turk-dovletler.blogspot.com/

http://elobaoymaqlarimiz.blogspot.com/

http://demoqrafi.blogspot.com/
http://tomarlar.blogspot.com/

http://xatun.blogspot.com/

“Esen”: Erebce “Selâm” ile “Merhebâ” ve Farsca “Dorud”un Türkcesi

Méhran Baharlı

Selâm`ın kökeni: Selâm kelimesinin kökü Sémitik (Sâmi) Ş.M.L. kelimesidir. Bu kök bayrı Sâmi dillerinde barış anlamındadır. Sümérce’de var olan SİLİM kelimesi de bu kökenle ilgili olup, Sâmi dillerinden Akkadca’dan alıntıdır. Akkadca’da anlamı sağlam ve sağlıqlı olan Silim, ilk kez Sümérce’de Selâm ve Selâm vérmek anlamlarında işledilmişdir. Ken`ân büteminde (dininde) Şâlim, axşam qaranlığı Tanrısının adı idi.

Esen- Selâm, Merhebâ, Dorud: Selâm qarşılığında Türkcede géçmişde ve günümüzde Alqış, Yaxşılar (Altayca’da Cakşılar, Cakşılaş: Selâm, Cakşılaşmaq: Selâmlaşmaq) kimi çéşitli kelimeler qullanılmışdır. Ancaq bunların en uzun süre işlek olanı ve en yayqını Esen kelimesidir. Genel anlamda Selâm qarşılığı olan Esen dégisinin dışında, Türkcede günün çéşitli bölümlerine uyqun alqış ve tehiyyeler de vardır. Örneyin: Gün Aydın, İyi Axşamlar, Yaxşı Géceler, .....

Selâm anlamı daşıyan Esen dégisi ve törevleri bütün eski ve orta Türkce metinlerinde géçmekdedir. Bu kökenden Esenlemek (Selâmlamaq. Divan-i Luqat-i Türk), Esenlik (Selâm-Qaraxanlı Türkcesi), Esenlemek (Selâm vérmek), Esenleşmek (Selâmlaşmaq), Esen olsun (Selâm olsun, Eléykesselam, Selâm eléyk), Esengi (Kéf ehval), Esengilemek (Kéf ehval éylemek) anlamlarındadır.

Eski Türkül-Türkik dillerden Çağataycada bu dégi “Ésen” ve çağdaş Türkül dillerinden Qazaqca ve Qırqızcada “İsen” olaraq géçer. Quzéy doğu Türkül-Türkik dillerinden olan Altaycada da selâm anlamında olan “Ezen” dégisi vardır: Ezen (Esen, Selâm); Ezendeş (Selâm), Ezendeşmek (Selâmlaşmaq), Ezendeşdirmek (Selâmlaşdırmaq), Ezen bolzın (Esen olsun, xudâfiz, güle güle), Ezendik (Esenlik, Sağlıq). Xaqasca ve lehcelerinde (Saqay, Qoybal, Qaça, ...) Esen dégisi “İzen”, “Ézen” ve “Ezen” biçimlerindedir: İzen (Selam), İzen Pérmek (Esen vérmek, Selâm vémek), İzennemek (Esenlemek, Selâm vérmek), İzenneşmek (Esenleşmek, Selâmlaşmaq), Ezende (Gelecek görüşe dek; indilik, gelecek ile dek).

İlkin anlam: Sağ, Sağlam: Esen dégisinin ilkin anlamı sağ, sağlam, sağlıqlı, sağıt, selâmet, belâdan qorunmuş, âfiyet, güven …. dir (Divan-i Luqat-i Türk, Qutadqu bilik, Kitab-i Lisan-i El-etrak Ebu Heyyan, Kitab-i Mecmu-i Tercüman-i Türki ve Ecemi ve Moğuli, Kitab-i Dede Qorqut, Lehce-yi Osmani, Qamus-i Türki, Qises ül-Enbiya Rebğuzi, Lüqet-i Çağatay ve Osmani Şeyx Osman Efendi, ….). Örneyin. Siz öz uluşunuzqa esen ötgeysiz (Siz öz ulusunuzdan esen ötersiniz-géçersiniz), Iraqdakı kişi esen yanmaz (Iraqdakı-uzaqdakı kişi esen qayıtmaz), Esen mi sen? (Esen misin?), Esen Énç tirilgil (Esen ve dinc dirilgil-yaşa), Esen bol (Esen ol, Qutadqu bilik).

Éyni ulamda (ķatéqoride) bu dégi ve bileşikler de vardır: Eselik (sağ, sâlim, selâmet, Kitab-i idrak-i lisan-i Eletrak), Esenlik (sağlıq, xéyir dua- Osmanlı, Kitab-i Beluqat-i muştaq fi luqat-i el-etrak ve el-qıfcaq, Ettühef üzzekiyye fi luqat il-Türkiyye, Kitab-i İdrak-i lisan-i el-etrak Ebu Heyyan, Qises ül-enbiya Rebğuzi), Esenlik tilese (Esenlik dilese), Esen tükel (sağlam ve bütöv), Esenin (sağlıqla), Esenin bardamaz, Esenin keltemez, (Esenlikle vardıq, Esenlikle geldik), Sağ varsa, esen gelse (Kitab-i Dede Qorqut), Esengi (sağlığın qorunması, güvence, güvenlik. Qamaq Tengri yériñe esengisin bérdi: hamı Tanrılara esengisini –öz güvenliyini vérdi), Esengi (Esenlemek), Esengi-Ögrünçü (Güvenlik ve néşe), Esengi bitig (Güvence mektubu, Emânetnâme), Esengilik-Énçgilik (Esenlik-dinclik), ….

Esen kelimesi bugün de bir sıra lehcelerde ilkin sağlam ve sağlıqlı anlamlarında işledilir. Örneyin Rumélide: Urdular suyun ılıdı, Kavm-u kardaş cümle geldi; Esen kalsın kavm-u kardaş, Allah sana sundum elim.

Xudâhâfiz anlamında: Esen dégisi eskilerde ayrılırken söylenen véda`laşma alqışı, emânetde qalma dileyi, Tanrıya tapşırma ve Farsca Xodâhâféz terkibinin qarşılığı olaraq da işledilmişdir. Esenleşmek`in véda`laşmaq anlamında qullanılması daha çox Rumélide yayqın idi. Turan ve Türkistanda ise bu amac üçün “Xoşlaşmaq” işledilmişdir: Esenleşmek (Esenlik dilemek, véda`laşmaq, véda` étmek- Kitab-i Mecmu-i Tercüman-i Türki ve Ecemi ve Moğuli), Esenlemek (Véda` étmek, Véda`laşmaq- Kitab-i İdrak-i Lisan-i el-etrak, Lehce-yi Osmani-Ruméli), Esenleşmek (Véda`laşmaq, Osmanlı-Ruméli), Xaqanlı Türkcesinden: Esenleşdi erke yitiglik tili (İyitlik dili erle esenleşdi, genclik dili kişiden véda`laşdı), Esen qal (Xoşca qal)

Moğolcada: Esen dégisi ilkin anlamlarında Moğolcada da vardır: Esen (sağlıqlı, sağlığı iyi, sessizlik, rahat, dinclik, huzur), Esenlik, Esenimek (sağlıq veya gücünü yéniden qazanmaq, esenliye qavışmaq, iyileşmek, doğrulmaq), Moğol lehcelerinde “Ezen” biçimi ve buradan Ezendeşmek, Ezendeşdirmek, Ezendik, Ezender, … törevleri ortaya çıxmışdır.

Esnemek ve Esikmek fé`lleri: Farscası xemyâzé kéşiden olan Esnemek fé`li de éyni kökendendir. Esnemek éyleminde ağızı açaraq eng, çene ve üz qaslarını germekle yorqunluğu gidermek, sağlıq ve gücünü yéniden qazanmaq anlamları saxlıdır. İnsan esnedikden sonra daha diri olup, özünü daha sağlıqlı hiss éder. Esnemek fé`li Esen kökü artı –e sonekinden yapılmışdır. Esen-Esenemek-Esnemek. –e soneki addan fé`l yapan çox eski Türkce bir ekdir: (Boş-Boşamaq, Qan-Qanamaq, Oyun-Oynamaq, Dil-Dilemek, Ut-Utamaq, Ad-Adamaq, Beniz-Benizemek, Yaş-Yaşamaq, Uğur-Uğramaq, Uz-Uzamaq, …..). Esikmek fé`li ise Azerbaycan Réspubliķasının Gedebey bölgesinde işlenen bir kelimedir ve anlamı dirçelmek, ete qana gelmek, sağlam ve şişmanlaşmaqdır.

Yérge (Coğrâfi) adlarda: Esen dégisi Günéy Azerbaycanda bir sıra Türk yérge adların yapımında da, örneyin Günéy Azerbaycan’ın Esenova Yasıken (Hesen âbâd Yasu kend- bugün Kürdüstan ostanında) şeherinin adında işledilmişdir. Azerbaycan, İran ve Türkiyede eskiden bir çox yér adında olan “Esen” kelimesi benzediyi üçün daha sonralar Erebce “Hesen” ile deyişdirilmişdir. Bunlar qoşuqda da bu benzerliklerinden dolayı uyaq olaraq işledilmiş: “Geliben Sıvasa ol Uzun Hesen, Zülüm qılmış, qala mı onda Esen?”-Enveri, ya da “Ulu évladının adı Hesen`dir, Mühibb-i Âl olan oddan esendir”, Fezâyil. Bugün Hemedan ostanında yérleşen “Ezenderiyan” şeherinin adı da lehcelerde Esenlerin söyleniş biçimi olan “Ezender” kökenindendir.

Farsca Âsân Kelimesi: Türkce “Esen” kelimesi ile Farsca “Âsân” kelimesi arasında belli yapısal ve anlamsal benzerlikler ve qısıtlı örtüşmeler var olsa da, bunlar éyni veya kökdeş kelimeler déyildirler.

Öneri: Türkce “Esen” kelimesi ve törevleri “Esenler”, “Esen olsun”, “Esenlik”, “Esenleş” Farsca “Dorud” ve Erebce “Merhebâ” qarşılığıdır. Selâm qavramı dilde en çox işlerliyi olan qavramlardan biridir. Bundan dolayı onun yérine Türkce Esen kelimesini işlederek Türkceleşdirilmesi dilimize ve Türk xalqının günlük yaşamına Türkce bir hava vérmekde son kerte önemli ve yararlı bir addım olabiler.

Farsa Türkce qısa sözlük:

سلام: Esen, Esenlik, Esenler, Esenleş

درود:  Esen, Esenlik, Esenler, Esenleş

سلام عليكم: Esen olsun

عليكم السلام: Esen olsun

سلام دادن: Esenlemek

درود فرستادن: Esenlemek

سلام كردن: Esenlemek  

سلام دادن به همديگر: Esenleşmek

آرزوي سلامتي كردن: Esenlemek

احوال پرسي: Esengi       

احوالپرسي كردن: Esengilemek, Esengileşmek

سلامت: Esenlik, Sağlıq

صحت: Esenlik, Sağlıq

سالم: Sağlam, Esen  

تندرست: Sağlam, Esen

صحيح و سالم: Esen Tükel

به سلامتي: Esenin

خير پيش: Esen qal

فعلا (تا ديدار آينده): Esende

Türkce-Farsca qısa sözlük

Esnemek: خميازه كشيدن

Esen olsun: سلام عليكم، عليك السلام

Esen Tükel: صحيح و سالم

Esen qal: به سلامت، خير پيش

Esen vérmek: سلام دادن

Esen: سلام، درود، مرحبا، سالم، تندرست

Esende: فعلا، تا ديدار بعدي، خداحافظ

Esengi: احوالپرسي

Esengileşmek:احوالپرسي كردن از همديگر

Esengilemek: احوالپرسي كردن

Esenler: سلام، درود، سلامها، دوردها

Esenleş: سلام، درود، مرحبا

Esenleşmek: سلام دادن به همديگر

Esenlemek: سلام دادن، سلام كردن، درود فرستادن

Esenlik: سلام، درود، سلامتي

Esenin: به سلامتي

Esikmek: فربه شدن

Sağlam: سالم، تندرست

Sozumuz, a window opening to the life/culture of the turkish nation of iran/south azerbaijan:
http://sozumuz.blogspot.com/
http://sozumuz-turk-dovletler.blogspot.com/

http://elobaoymaqlarimiz.blogspot.com/

http://demoqrafi.blogspot.com/
http://tomarlar.blogspot.com/

http://xatun.blogspot.com/

چگونه می توان ماهیت مدرن و دموکراتیک حرکت ملی آذربایجان را حفظ کرد؟ ــ دکتر علیرضا اصغرزاده

آراز نیوز :چگونه می شود سرشت مترقی و دموکراتیک این جنبش را حفظ کرد؟ چگونه می شود از غلطیدن این جنبش به آغوش نژادپرستی، سکسیزم، سکتاریسم و لومپنیزم جلوگیری کرد؟ یک مبارزه ضدنژادپرستانه در چه مرحله ای ماهیت دموکراتیکش را از دست می دهد و از آنتی راسیسم به راسیسم، از مبارزه برعلیه نژادپرستی به خود نژادپرستی، به پرستش نژاد و قومیت (خودی) تنزل می کند؟

چنین تنزل نژادپرستانه، چه ضایعات و صدماتی به کل جنبش وارد خواهد کرد؟ چگونه می شود جلو این صدمات را گرفت؟ به نظر من، برای جلوگیری از ضایعات غیر دموکراتیک و لومپنیستی، روشنفکران و متفکران آذربایجانی باید به اصول اساسی زیر وفادار بمانند و آماده پرداخت هزینه برای چنین وفاداری نیز باشند:



1ـ آزادی بی قید و شرط بیان: جریانات لومپنیست، نژادپرست و سکسیست همیشه سعی می کنند تا با بکارگیری ادبیات مستهجن، تحقیرآمیز، توهین آمیز، مردسالارانه و حذف گرایانه، دگراندیشان و آزاداندیشان را از صحنه برکنار کنند. باید هزینه لجن پراکنی آنان را پرداخت و با تمام توان از اصل آزادی بی قید و شرط بیان دفاع نمود.



2ـ اولویت مبارزه با نژادپرستی آریایی: قباحت و ضدانسانی بودن نژادپرستی (از هر شکل و نوعش) باید به عنوان یک اصل مسلم پذیرفته شود و نهادینه گردد. در این راستا، منجمله باید تعاریف روشن و شفاف از اصطلاحات و مفاهیمی مانند ملت، قومیت/اتنیسیتی، نژاد و وطن ملی داشته باشیم. اگر هویت اتنیکی (مثلا ترک، کرد، فارس) طوری تعریف شود که به حوزه هویت های ملی، وطنی، شهروندی و سرزمینی تعرض نماید، به قوم گرایی و نژادپرستی دامن زده خواهد شد.



3ـ اولویت مبارزه با استعمار داخلی: به عنوان روشنفکران و فعالان جنبش آذربایجان، باید بپذیریم که ملت آذربایجان در شرایطی استعماری بسر می برد و از اواسط دهه 1920 به صورت مستعمره مرکز درآمده است. مبارزه بر علیه استعمار (از هر شکل و نوعش) امری است انسانی و دموکراتیک. مبارزه برعلیه لومپنیزم در درون جنبش نباید در مبارزه وسیع تر برعلیه استعمار و نژادپرستی سیستمیک خدشه و خلل وارد کند.



4ـ ضرورت استفاده از ترمینولوژی مترقی: حداقل دو واژه اساسی باید داخل گفتمان مبارزاتی ما بشوند: اتنیک و دیاسپورا. ترک ها، کردها، فارس ها، عرب ها، بلوچ ها، ترکمن ها و دیگران اتنیک های ساکن ایران هستند. این اتنیک ها اکثریت اعضای ملت های آذربایجان، کردستان، فارسستان، الاحواز/خوزستان/عربستان، بلوچستان، ترکمنستان و غیره را تشکیل می دهند. بعد از تجارب ویرانگر فاشیسم اروپایی و نازیسم هیتلری، کاربرد اصطلاح ملت به مفهوم سرزمینی آن (مثلا ملت آذربایجان، ملت کردستان) انسانی تر و دموکراتیک تر از مفهوم اتنیکی/قومی/نژادی آن (مثلا ملت ترک، ملت کرد) تشخیص داده شده است. بنابراین، درست تر آن است تا در مباحث ملی و اتنیکی، از ملت های آذربایجان، کردستان، فارسستان، الاحواز/خوزستان/عربستان، بلوچستان و ترکمنستان و غیره صحبت شود تا اهمیت از روی عنصر قومی/نژادی گرفته شود و به عنصر سرزمینی/جغرافیایی داده شود. در یک آذربایجان مستقل و یا یک ایران فدراتیو و یا کنفدراتیو، ترک های آذربایجانی ساکن در مناطق ملی فارسستان، کردستان و یا بلوچستان حکم دیاسپورای آذربایجانی در میان ملل فارسستان، کردستان و یا بلوچستان را خواهند داشت- و بالعکس. این شیوه ای است که جهان مدرن و دموکراتیک برای حل مسائل ملی/قومی/نژادی انتخاب کرده است. با انتخاب اینگونه متدها و با استفاده از ترمینولوژی مترقی، ماها نیز خواهیم توانست از طرق دموکراتیک به مسئله ملی نزدیک شویم. همین شیوه های امتحان شده دموکراتیک نیز زهر وسم ویروس نژادپرستی و دعواهای احتمالی قوم گرایانه را به حداقل خواهند رساند.



5ـ درهم تنیدگی حوزه های ستم: انسان ها از طریق حوزه های مختلف مورد ستم و تبعیض قرار می گیرند: قومیت/اتنیسیتی/نژاد، جنسیت، زبان، طبقه اجتماعی، معلولیت، گرایش جنسی، مذهب، شهروندی، محل تولد، محل زندگی و غیره. همه این حوزه ها با هم مرتبط هستند و مبارزه بر علیه یکی از مبارزه بر علیه آن دیگران جدا نیست. ضرورت دارد تا مبارزه انسان ها را بر علیه ظلم و ستم از هر نوع و شکلش ارج نهیم و مبارزه خودمان را جدا از مبارزه دیگران حساب نکنیم. این امر نیاز به اصل همه پذیری (اینکلوسیویتی) در جنبش را مطرح می کند، که اصلی است حیاتی و فوق العاده دموکراتیک. برای حصول این مهم، دروازه های جنبش باید به روی زنان، دانشجویان، کارگران، زحمتکشان، چپ ها و فمینیست ها باز شوند. اگر این امر تحقق نیابد، هیچ جنبشی نمی تواند از چنگ لومپنیزم جان سالم بدر برد.



6ـ وفاداری به اصل حق تعیین سرنوشت:ملت آذربایجان در تعیین سرنوشت ملی خود، حق کامل و بی چون و چرا دارد. حق تعیین سرنوشت حقی است مشخص در حقوق بین الملل با مضامین و پارامترهای شناخته شده. این حق قابل چانه زنی و مذاکره نیست. برای جلوگیری از سوء استفاده عناصر غیردموکراتیک، ضرورت دارد تا روشنفکران ما وفاداریشان به اصل مسلم حق تعیین سرنوشت را به صورت شفاف و بی هیچ دغدغه ای بیان کنند.